Πολυτεχνείο 1973: Η εξέγερση που δεν χωρά σε μια επέτειο

53 χρόνια μετά, το «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» παραμένει μια υπενθύμιση ότι η δημοκρατία δεν είναι δεδομένη και η κοινωνική δικαιοσύνη δεν κατακτάται με επετειακές διακηρύξεις.

Τον Νοέμβριο του 1973, μια γενιά νέων ανθρώπων αποφάσισε να υψώσει το ανάστημά της απέναντι στη δικτατορία. Δεν είχε όπλα, δεν είχε εξουσία, δεν είχε καμία εγγύηση ότι θα επιβιώσει. Είχε όμως κάτι που το καθεστώς των συνταγματαρχών φοβόταν περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. Tη συλλογική αντίσταση.

Στις 14 Νοεμβρίου, φοιτητές συγκεντρώθηκαν στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και προχώρησαν σε κατάληψη. Η κινητοποίηση εξελίχθηκε γρήγορα σε παλλαϊκή αντιδικτατορική εξέγερση. Εργαζόμενοι, μαθητές και πολίτες ενώθηκαν με τους φοιτητές, διεκδικώντας ελευθερία και δημοκρατία.

Από τον αυτοσχέδιο ραδιοφωνικό σταθμό ακουγόταν η ιστορική φωνή: «Εδώ Πολυτεχνείο! Εδώ Πολυτεχνείο!».

Τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου, ένα άρμα μάχης γκρέμισε την κεντρική πύλη. Η εξέγερση καταπνίγηκε στο αίμα. Άνθρωποι σκοτώθηκαν στους γύρω δρόμους, εκατοντάδες τραυματίστηκαν και χιλιάδες συνελήφθησαν.

Η ιστορική έρευνα έχει τεκμηριώσει τουλάχιστον 24 νεκρούς από τα γεγονότα εκείνων των ημερών. Η αλήθεια αυτή δεν επιδέχεται παραχάραξη, ούτε μπορεί να σβηστεί από όσους επιχειρούν να υποβαθμίσουν την εξέγερση.

Το Πολυτεχνείο δεν ανέτρεψε εκείνη τη νύχτα τη δικτατορία. Η χούντα κατέρρευσε τον Ιούλιο του 1974. Η εξέγερση, όμως, ήταν ο προάγγελος και αποτέλεσε κορυφαία πράξη αντίστασης και ιστορικό ορόσημο στον αγώνα για τη δημοκρατία.

Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία: Τρεις λέξεις που εξακολουθούν να μας αφορούν

Πενήντα τρία χρόνια αργότερα, το σύνθημα του Πολυτεχνείου δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ένα μουσειακό κειμήλιο.

Ψωμί. Σήμερα, σε μια χώρα όπου εργαζόμενοι δυσκολεύονται να καλύψουν βασικές ανάγκες, οικογένειες πιέζονται από το κόστος ζωής και νέοι άνθρωποι αναβάλλουν το δικαίωμα στην ανεξάρτητη ζωή, το αίτημα για αξιοπρεπή διαβίωση παραμένει επίκαιρο.

Δεν αρκεί να υπάρχει εργασία. Πρέπει να εξασφαλίζει αξιοπρέπεια. Δεν αρκεί να υπάρχουν κοινωνικά δικαιώματα στα χαρτιά. Πρέπει να μπορούν όλοι να τα ασκούν.

Παιδεία. Η δημόσια εκπαίδευση δεν είναι προνόμιο όσων έχουν την οικονομική δυνατότητα να πληρώνουν. Είναι θεμελιώδες κοινωνικό δικαίωμα.

Όταν οι ανισότητες καθορίζουν τις ευκαιρίες ενός παιδιού, όταν οικογένειες επιβαρύνονται οικονομικά για τη μόρφωση των παιδιών τους και όταν εκπαιδευτικοί και μαθητές αντιμετωπίζουν ελλείψεις, η συζήτηση για ισότιμη παιδεία παραμένει ανοιχτή.

Ελευθερία. Δεν είναι μόνο η απουσία δικτατορίας. Είναι η δυνατότητα του πολίτη να εκφράζεται χωρίς φόβο, να διεκδικεί χωρίς εκφοβισμό, να ενημερώνεται από ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, να διαδηλώνει και να ελέγχει την εξουσία.

Η δημοκρατία δεν καταργείται μόνο με τανκς. Μπορεί να φθείρεται καθημερινά, όταν η λογοδοσία υποχωρεί, οι θεσμοί χάνουν την εμπιστοσύνη των πολιτών και η κοινωνική αδικία αντιμετωπίζεται ως κανονικότητα.

Η μνήμη δεν είναι τελετουργία

Κάθε Νοέμβριο, καταθέτουμε στεφάνια, ακούμε τραγούδια, θυμόμαστε τους νεκρούς. Και σωστά το κάνουμε.

Όμως η πραγματική τιμή στους ανθρώπους που αντιστάθηκαν στη δικτατορία δεν μπορεί να εξαντλείται σε μια σχολική γιορτή ή σε μια επίσημη ομιλία.

Απαιτεί υπεράσπιση της δημοκρατίας στην πράξη. Απαιτεί σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα, αντίσταση στον αυταρχισμό, καταπολέμηση των κοινωνικών ανισοτήτων και διαρκή επαγρύπνηση απέναντι στον φασισμό.

Οι νέοι του Πολυτεχνείου δεν αγωνίστηκαν για να γίνουν κάποτε φωτογραφίες σε επετειακά αφιερώματα. Αγωνίστηκαν για μια κοινωνία ελεύθερη και δίκαιη.

Το Πολυτεχνείο δεν μας ζητά να ζούμε στο παρελθόν. Μας ζητά να μη συμβιβαζόμαστε με όσα αδικούν το παρόν.

Γιατί το «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» δεν είναι απλώς ένα σύνθημα του 1973. Είναι μια διαρκής απαίτηση της κοινωνίας απέναντι σε κάθε εξουσία.

Πηγές: Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αρχείο ΕΡΤ