Από τη Θεοδώρα Δέδε 

 Θα μπορούσε, τελικά, μία από τις διασημότερες μαεστρικές μπαγκέτες του 20^ου αιώνα να ‘’συνθηκολογήσει’’ με τα τανκς του φρικαλεότερου δυνάστη των αιώνων;…Θα μπορούσε, δηλαδή, ένας από τους μεγαλύτερους Γερμανούς μαέστρους και συνθέτες, ο Βίλχελμ Φούρτβενγκλερ, να κάνει ‘’Προσωπική συμφωνία’’ με τον Χίτλερ, κατά τη ναζιστική περίοδο; Ποιο θα μπορούσε να ήταν το όφελος; Αλλά και ποιο το αντίτιμο για τον μόνιμο αρχιμουσικό και μαέστρο της Φιλαρμονικής του Βερολίνου (1922-1945, 1952-1954) και μαέστρο της ορχήστρας Gewandhaus (1922-1926); Τι σηματοδοτεί η επιλογή του να παραμείνει στη Γερμανία, κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, χωρίς, ωστόσο, να είναι οπαδός του ναζιστικού καθεστώτος; Το ότι η παρουσία του σε ένα τόσο σπουδαίο πόστο, προσέδωσε κύρος στο Γ’ Ράιχ, αλλά και το ότι έχαιρε της εύνοιας του Χίτλερ, ήταν γεγονότα, που προκάλεσαν και κίνησαν σοβαρότατες υποψίες εις βάρος του! Σε σημείο, μάλιστα, μετά το τέλος του πολέμου, στο κατεχόμενο Βερολίνο, να κατηγορηθεί για τη σχέση του με το ναζιστικό καθεστώς και να υποβληθεί σε ανάκριση από τους Αμερικάνους ως φιλοναζιστής.

Την ανάκριση του μαέστρου ανέλαβε ο Αμερικάνος ταγματάρχης, Αρνολντ, ο οποίος έδειχνε αποφασισμένος να αποδείξει πως ο μουσικός υπήρξε στέλεχος των Ναζί, εκμεταλλευόμενος των προνομίων, που του παραχωρούσε το ναζιστικό καθεστώς.

Το έργο του Ρόναλντ Χάργουντ ‘’Προσωπική συμφωνία’’  δεν είναι παρά ένας οδυνηρός ‘’διάλογος’’ μεταξύ τού, υπό καθεστώς κατηγορίας για συνεργασία με τους Ναζί, μαέστρου – ενώ ο ίδιος προσπαθεί να πείσει για την αθωότητά του και ν’ αποτινάξει την εις βάρος του ρετσινιά – και του ανακριτή Αρνολντ, που επιχειρεί – σαν να παίρνει πάνω του την ευθύνη για όλη την ψυχική οδύνη των ανθρώπων, που μαρτύρησαν στα χέρια των Ναζί – να ξεθάψει την αλήθεια!… Σαν να εξαρτιόταν απ’ αυτόν η απόδοση δικαιοσύνης στα θύματα και τους δικούς τους για τις βαρβαρότητες του πολέμου…

Επί σκηνής, συντελείται ξέσκισμα ψυχής από τον απλό στρατιώτη ως τον μαέστρο…Μεταπολεμικά ράκη, που προσπαθούν – έκαστος με την ιδιοσυγκρασία του – να καταλάβουν, εκ των υστέρων, τι ήταν η λαίλαπα, που πέρασε και θέρισε τον κόσμο!…Και καθένας, με τον τρόπο του, να προχωρήσει, θέτοντας ερωτήσεις σε εαυτόν και αλλήλους, προσπαθώντας να ξεχάσει, αλλά και να μη σταματήσει να … θυμάται! Αντίφαση, σχεδόν ανέφικτη, για γεγονότα, που καταρρακώνουν τις οντότητες, σε ατέλειωτες αόρατες μάχες, που δίνονται διαρκώς…Και είναι αλήθεια πως είσαι σίγουρος ότι, μπροστά σου ως θεατής, καθένας τους δεν είναι ρόλος…Είναι το ίδιο το πρόσωπο…Στην ολότητα και τη λεπτομέρειά του…Επώδυνες στιγμές, για το μυαλό, την ψυχή και το σώμα βιώνονται, χωρίς κανέναν από μηχανής θεό…

Μ΄ αυτήν τη ρεαλιστική απολογία του μαέστρου Φούρτβενγκλερ, κατανοεί κανείς σε τι διλημματική κατάσταση μπορεί να περιέλθει κάποιος με τη μη ξεκάθαρη εναντίωσή του σε ένα καθεστώς. Είναι εκείνος, που στιγματίστηκε ως ‘’συμπαθών’’ το ναζιστικό καθεστώς και, μόλις το 1947, κατάφερε ν’ αποτινάξει τη ρετσινιά από πάνω του και να επιστρέψει δριμύτερος στη λατρεία της ζωής του, τη μουσική (7 χρόνια πριν πεθάνει). Μια λατρεία, που, εξ αιτίας της, έφτασε ν’ απολογείται σχεδόν σαν… εγκληματίας πολέμου!….

Κατηγορήθηκε για, αν όχι φανερή, ‘’βουβή στήριξη’’ και ‘’αποδοχή’’ του ναζιστικού καθεστώτος, αφού ακόμη και στα γενέθλια του Αδόλφου ήταν εκείνος, που επιλέχθηκε, για να τα γιορτάσει μαζί του, σε μια από τις κορυφαίες μουσικές ερμηνείες του, με έργα του Μπετόβεν. Σ’ αυτήν την ντυμένη από κλασική μουσική παράσταση, παλεύουν το μεγαλείο – με την αναγέννηση κλασικών αριστουργημάτων – ενάντια στην τραγωδία – όταν πρέπει να παίξει για τον Εφιάλτη των Εθνών!… Ο ίδιος αρνήθηκε πως γνώριζε ότι θα γινόταν κάτι τέτοιο και, μάλιστα, βρήκε ένα ‘’κόλπο’’, κρατώντας την μπαγκέτα του από το δεξί χέρι, για ν’ αποφύγει να χαιρετήσει ναζιστικά τον θεατή Αδόλφο! Ο θαυμασμός, όμως, του Χίτλερ στο πρόσωπό του και η ξεκάθαρη εύνοια, που του έδειχνε – όντας μόνιμος αρχιμουσικός και μαέστρος του Βερολίνου – αλλά και τ’ ότι ο Φούρτβενγκλερ ‘’χάρισε’’ την πιο θλιμμένη ερμηνεία του, με το Adagio από την 7^η του Bruckner, στο ραδιόφωνο, μόλις ανακοινώθηκε ο θάνατός του Χίτλερ, φούντωσαν τα σενάρια περί φιλοναζισμού του μαέστρου! Απ’ την άλλη, υπήρχαν μαρτυρίες συγγενών Εβραίων ότι δεν έκανε καμία διάκριση στην ορχήστρα του, συνεργαζόμενος και με Εβραίους, καθώς και το ότι είχε γλυτώσει από βέβαιο θάνατο πάμπολλους Εβραίους από τους Ναζί!

‘’Η προσωπική συμφωνία’’ έρχεται να παρουσιάσει και τις δύο αυτές εκδοχές, για να μας αφήσει μια εικόνα, όπως αυτή παρουσιαζόταν και από τις δύο πλευρές, με τις υπερτονισμένες αμφιβολίες, απ’ τη μια, αλλά και τις στέρεες πεποιθήσεις της, απ’ την άλλη: σωτήρας των κατατρεγμένων από τους Ναζί ή υποστηρικτής του ναζιστικού καθεστώτος;…

Είναι ένα έργο, που πραγματεύεται ότι ακόμη και η μη δήλωση θέσης είναι … θέση! Ο Αμερικάνος ανακριτής, ταγματάρχης Άρνολντ αντικρούει τη μη ύπαρξη θέσης του ανακρινόμενου μαέστρου, Βίλχελμ Φούρτβενγκλερ, με μια βασική ερώτηση: ‘’Απέναντι στις κτηνωδίες του καθεστώτος, γιατί δεν πήρες θέση’’; Αυτή η φαινομενική ‘’ουδετερότητα’’ δεν σημαίνει ανοχή, άρα και αποδοχή; Πόσο απέχει η ουδετερότητα από τη συνενοχή;… Τα αποδεικτικά στοιχεία φαίνονται μηδαμινά. Τα επιχειρήματα του Φούρτβενγκλερ, σχετικά με τη ‘’διατήρηση της γερμανικής μουσικής παράδοσης και των υψηλών αξιών’’, έπεσαν πάνω στο τείχος με τις ανεξίτηλες μνήμες του ταγματάρχη από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Ένας ιδιαίτερος μάρτυρας είναι ο Ρόντε Χέλμουτ (β’ βιολί της Φιλαρμονικής του Βερολίνου), ο οποίος, με αντάλλαγμα την προσωπική του απαλλαγή – να και μια δεύτερη ‘’προσωπική συμφωνία’’ – προδίδει κρυφές πτυχές του μαέστρου. Αραγε, όμως, είναι αποσαφηνιστικές ή παραπλανητικές; Μήπως συνεπικουρούν μια σειρά συμπτώσεων;… Άλλωστε, και ο ίδιος ο  Ρόντε υποστηρίζει:  «Στην αρχή, λογοκρίνεις τη σκέψη σου, τα αισθήματά σου και, μετά, ολόκληρη την ύπαρξή σου… Η ατομική βούληση παραλύει και απομένει μόνο μια άδεια φλούδα… Δεν ξέρετε τι εξευτελισμός είναι αυτός! Αλλά ο μαέστρος είναι ένας θεός… Η μπαγκέτα του είναι σαν ξίφος! Ο μαέστρος πρέπει να είναι ένας ‘’δικτάτορας’’… Ο Φούρτβενγκλερ είναι διάνοια! Οι Ναζί είχαν ανάγκη τον μαέστρο, για να εμπνεύσουν τον σεβασμό!… Είναι ο πιο μεγάλος εν ζωή, μαέστρος…»!

Ανακριτής Ταγματάρχης: ‘’Εσύ τι τιμωρία διάλεξες για τον εαυτό σου’’;…

Ρόντε Χέλμουτ (β΄ βιολί):‘’Να συνεχίσω να … ζω’’!…

Όμως, μήπως το θέαμα από τα πρωτόγνωρης βαναυσότητας απομεινάρια των στρατοπέδων, που αντικρίζει ο ταγματάρχης Αρνολντ, τον αναγκάζουν να βρει καθετί, που μπορεί να οδηγήσει στο ποιοι βοήθησαν ή ανέχθηκαν αυτή την ανθρώπινη θηριωδία; Μήπως δεν θέλει να αφήσει ίχνος υπόνοιας ότι αθωώνει έναν συμπράττοντα με τους ‘’εγκληματίες’’ πολέμου; Μήπως αισθάνεται πως οι οσμές των καμένων ‘’σωμάτων’’, όταν περπάτησε πάνω στη φρίκη των ανείπωτα βασανισμένων ψυχών, τού φώναζαν για δικαίωση κι εκείνος την αναζητά πάνω στον αρχιμουσικό, βγάζοντας όλο το μένος του για τον πόλεμο;…

Τι γίνεται, όμως, όταν όλοι θεωρούν έναν άνθρωπο ’’θεό της μουσικής’’; Μήπως δεν πρέπει να τολμά κανείς να τον αγγίξει; Ακόμη, όμως, και η έμπνευση, όταν υπάρχει, σε τραγικές στιγμές, είναι… επιλήψιμη; Άλλη μια βαριά κατηγορία του ταγματάρχη προς τον κορυφαίο μαέστρο ήταν πώς μπορούσε να εμπνέεται και να μεγαλουργεί, σε καιρούς φρίκης;;; Ισως, αυτό να μη μπορούσε να του συγχωρεθεί και να εθεωρείτο ακόμη κι ένα ιδιότυπο ‘’έγκλημα’’… Όχι μόνο η μη διαμαρτυρία, όχι μόνο η ανοχή, όχι μόνο η μη αυτοεξορία, αλλά το ότι διαπρέπει κανείς, μέσα σε ένα ευρύτερο σύνολο, που εξάπλωνε τον τρόμο και την οδύνη… Σαν να το ‘’επαινούσε’’ ή σαν να έδειχνε ότι ζούσε, εντελώς, στον κόσμο του, αποκομμένος -απίστευτο!- απ΄ την αισχρή πραγματικότητα, αυτό το θεωρούσε έγκλημα…

Ένας καλλιτέχνης οφείλει να ζει στον κόσμο του, τελικά, ή στον κόσμο; Με τον κόσμο; Για τον κόσμο; Να λειτουργεί, παράλληλα, με  τη δημοκρατία; Μήπως απαιτούμε όλους τους εκφραστές της τέχνης ταγμένους, με φανερή κι έμπρακτη θέση, υπέρ της δημοκρατίας;…Τον καλλιτέχνη, που σφύζει από έμπνευση και ταλέντο, μπορεί και πρέπει κάτι να τον σταματήσει; Η μήπως, εν τέλει, τέχνη είναι ακριβώς αυτό; Να μη σταματά ποτέ;… Έχοντας μια δική της ‘’ανεξαρτησία’’; Αλλά και το ν’ ανθίζει κανείς στον βάλτο, τι δείχνει;…Δύναμη ψυχής ή αδιαφορία για το τι συντελείται γύρω; Αμφίρροπες σκέψεις, λαβυρινθώδη, αβέβαια συμπεράσματα…

‘’Οι καλλιτέχνες πρέπει να είναι ελεύθεροι’’, όπως ακούγεται στο έργο… Αλλά υπάρχει και η εκδοχή ότι, επειδή ο μαέστρος έχαιρε της εκτίμησης του μεγαλύτερου δολοφόνου των εθνών, ήταν σαν να έφταιγε ο ίδιος! Σαν να έφταιγε για την προτίμηση του άλλου προς το πρόσωπό του… Όσο ελεύθερος κι αν είναι ο καλλιτέχνης, είναι δέσμιος της ποιότητας του κοινού του;…

Μια βουβή ‘’προσωπική συμφωνία’’ του Χίτλερ με τον μαέστρο θα ήταν σαν να έλεγε: ‘’Δεν χρειάζεται να κάνεις δήλωση υπέρ μου, αλλά θα παίζεις και για μένα’’, με αποτέλεσμα αυτό να φαίνεται ως έμμεση αποδοχή…

Υπέρ του μαέστρου η Ταμάρα Ζαχς, που εκφράζει τη λατρεία της για το πρόσωπό του – αφού ήταν εκείνος, που την είχε βοηθήσει να φύγει από τη Γερμανία μαζί με τον μουσικό, Εβραίο σύζυγό της – έφτασε, μετά από άπειρες περιπέτειες, να βροντοφωνάξει στον ταγματάρχη Αρνολντ: ‘’Πρέπει να τιμάμε τους καλούς ανθρώπους. Είναι σωτήρας’’!…

Ανακριτής ταγματάρχης προς τον μαέστρο: ’’Εκανες μια συμφωνία… Έσφιξες το χέρι του διαβόλου κι έγινες ένα μ’ αυτόν’’!…

Μαέστρος Φούρτβενγκλερ: ‘’Η τέχνη τρέφει τις πνευματικές ανάγκες του ανθρώπου… Μέσω της μουσικής μπορώ να φυλάξω τις μουσικές μου αξίες… Ελευθερία, ισότητα, δικαιοσύνη… Ήθελα να αποδείξω ότι η τέχνη είναι σημαντικότερη από την πολιτική…Τέχνη και πολιτική δεν πρέπει να έχουν καμία σχέση μεταξύ τους. Πρέπει να είναι τελείως ανεξάρτητες! Ο Ρ. Στράτους κι εγώ ήμασταν τα πιόνια τους!… Καταδικάζουμε, απερίφραστα, τη διάκριση μεταξύ των μουσικών… Οι Ναζί ήθελαν να επιτηρούν τις τέχνες… Χρειάστηκε να μιλήσω στη γλώσσα τους… Αναγκάστηκα να το κάνω… Δεν αντιστάθηκα, ευθέως, στο ναζιστικό κόμμα. Όμως, ποτέ, δεν έκρυψα τις απόψεις μου… Κάθε καλλιτέχνης έχει καθήκον να εκφράζει τις πεποιθήσεις του’’…

Ταγματάρχης Αρνολντ: ‘’Μύρισες ποτέ σου καμένη σάρκα;…Εγώ την μύρισα από 4 μίλια μακριά!…Κι εσύ μου μιλάς για τέχνη; Μουσική; Πολιτισμό; Τι σχέση έχουν όλα αυτά με το Αουσβιτς και τα κρεματόρια με τους νεκρούς; Σε κατηγορώ για τη δειλία σου!… Γιατί δεν αυτοκτόνησες; Ησουν κινητήριος μοχλός σε ένα βόθρο!…Ησουν το προπαγανδιστικό τους μήνυμα!…Παρέμεινες από φόβο και ανασφάλεια μη χάσεις το γόητρό σου!…Γιατί δεν έφυγες από τη στιγμή, που ο Χίτλερ πήρε την εξουσία στα χέρια του’’;

Πώς μπορείς να ξεχάσεις ότι άνθρωποι ‘’μαρτύρησαν’’ από τα βασανιστήρια, χωρίς να μαρτυρήσουν!…

Μαέστρος Φούρτβενγκλερ: ‘’Αγαπώ την πατρίδα μου, την τέχνη μου, τον λαό μου! Μου ήταν αδύνατο να την εγκαταλείψω!… Παρέμεινα, για να δώσω παρηγοριά… Πιστεύω πως η θέση μου είναι κοντά στον λαό’’…

Και ακούγονται τα αμείλικτα ερωτήματα προς τον Αμερικάνο ανακριτή:

‘’Ταγματάρχη, τι είδους κόσμο θέλετε να φτιάξετε; Τι είδους κόσμο ονειρεύεστε;  Δεν πιστεύετε ότι η μουσική ξεπερνάει τη γλώσσα, τα σύνορα; Αν πιστεύετε πως ο κόσμος είναι αυτός και τίποτα άλλο, τότε θα σας καταδυναστεύει η μυρωδιά της καμένης σάρκας… Εσείς, ταγματάρχη, θα μπορούσατε να γίνετε ήρωας ή, απλά, θα εκτελούσατε εντολές;

Ο υπολοχαγός Γουίλς – που φτάνει να πιαστεί στα χέρια με τον ταγματάρχη για τη διαφορετική γνώμη, που έχουν ως προς τη δράση του μαέστρου – έχοντας ως ίνδαλμα τον  Φούρτβενγκλερ, ομολογεί: ‘’Η μουσική του μου αποκάλυπτε έναν καινούργιο κόσμο… Περισσότερο από έναν κόσμο, την απουσία της δυστυχίας… Η μουσική είναι η δική μου παρηγοριά και την χρειάστηκα την παρηγοριά’’…

Ταγματάρχης: ‘’Ρεαλισμός: Μόνο αυτόν μπορείς να προσφέρεις’’…

Πόσο, όμως, είναι ξεκάθαρα τα πράγματα, πόσο ρεαλιστική σού προσφέρεται η αλήθεια; Είναι η αλήθεια κοινή για όλους; Η αλήθεια του καθενός, μήπως του εξασφαλίζει και αντίστοιχο άλλοθι; Τελικά, μήπως ακολουθείται, στο μεταβατικό στάδιο της απόδοσης ευθυνών του πολέμου, όπως λένε οι στρατιώτες, ‘’μονοπάτι προς αδιέξοδο’’;…

Το έργο, μεταξύ άλλων, κινείται έντονα, ανάμεσα στην 5^η και την 9^η Συμφωνία του Μπετόβεν…Σαν να υπάρχει μια δική τους – κρυμμένη τρίτη – ‘’προσωπική συμφωνία’’, που εναλλάσσεται ανάμεσα στο ‘’χτύπημα της μοίρας’’ με τα τραγικά αποτελέσματα μιας καταστροφής και την προσπάθεια ανάτασης κι αναγέννησης…

Καθόλου τυχαίο και τ’ ότι ακούγεται – μ’ ό,τι αυτό υπονοεί – από τους στρατιώτες, που ξέρουν καλά το παιχνίδι ‘’κάνουμε πόλεμο, για να διασφαλίσουμε… ειρήνη’’ και το τραγούδι «Jesus, said: ’’Satan, your kingdom must come down’’» (παραδοσιακό spiritual)… Ότι το σατανικό πρόσωπο του κάθε ‘’Χίτλερ’’, πρέπει, πια, να δύσει και μαζί μ’ αυτό όλη η ψυχοπάθεια του πολέμου…Ολο το μίσος, ο φασισμός, η αδικία, οι διακρίσεις…

Μήπως, ακόμα και η μετάβαση από την παράνοια στη λογική, από τον πόλεμο στην ειρήνη, δημιουργεί τα δικά της συντρίμμια; Έχει τις δικές της καταστροφές; Τα δικά της θύματα; Φρικαλεότητες με τη ‘’ριψοκίνδυνη’’ ταυτότητα του ‘’ξεκαθαρίσματος’’ και της ‘’εξισορρόπησης’’ των πραγμάτων; Πόσο υγιές και όχι τερατώδες είναι αυτό το ‘’ξεκαθάρισμα’’…

Και να, ίσως, μια άλλη καλά κρυμμένη 4^η ‘’προσωπική συμφωνία’’, που φαίνεται να έχει κάνει ο ταγματάρχης με τον εαυτό του: Ν’ αποδώσει, με κάθε τρόπο, δικαιοσύνη, μη εκτιμώντας, όμως, όλες τις παραμέτρους…

Ερείπια πολέμου και μετά αρχίζουν οι απολογισμοί εντός, με ερείπια ψυχών, με καταρρακωμένες συνειδήσεις … Όπου η ειρήνη και η ψυχική ισορροπία δεν βρίσκουν μέρος να σταθούν… Ποιοι βοήθησαν; Πόσο βοήθησαν; Ποιοι ήταν προδότες, ποιοι αθώοι, ποιοι παγιδευμένοι, ποιοι παρεξηγημένοι, πόσο ένοχοι;… Ποιοι ενέδωσαν στον εχθρό; Ποιοι φάνηκαν ‘’λίγοι’’; Πόσο εύκολο είναι να είσαι αυτό, που, πραγματικά, θέλεις, όταν το μέσα σου αντικρούεται με το έξω σου; Πόσο κοντά είναι η σύμπραξη με τη μη αντίδραση στον τρόμο;

Το έργο, ίσως, είναι μια εξιστόρηση τού πώς ένας μεγαλοφυής μουσικός φτάνει να κουβαλάει πάνω του όλη την κλίμακα των ματζόρε και μινόρε, απ’ αυτήν του σωτήρα έως του προδότη… Με ένα επιβλητικότατο ερώτημα: Ένας άνθρωπος πόσο μπορεί  να παλέψει με τις νότες του, με μια μπαγκέτα, για να πείσει να μην αρέσει σε … δολοφόνους; Πόσο ευθύνεται, αν αρέσει; Αραγε, μια μπαγκέτα τι δύναμη μπορεί να έχει;… Τι είδους ‘’όπλο’’ είναι; Μπορεί το όπλο της άμυνάς σου να στραφεί, κάποια στιγμή, εναντίον σου;… Μπορεί να αυτονομηθεί και να δώσει στην ορχήστρα ένα μινόρε κρεσέντο, αφιερωμένο σ’ εσένα, τον ίδιο της τον μαέστρο;…

————————–

‘’Προσωπική συμφωνία’’ του Ρόναλντ Χάργουντ

Συντελεστές:

Μετάφραση: Αθανασία Καραγιαννοπούλου
Σκηνοθεσία: Δημήτρης Μυλωνάς
Σκηνικά-κοστούμια: Αγγελικη Αθανασιάδου, Λήδα Σπερελάκη
Μουσική επιμέλεια-σύνθεση: Παύλος Κατσιβέλης
Φωτισμοί: Γιώργος Αγιαννίτης
Επιμέλεια κίνησης και χορογραφίες: Χρυσηίς Λιατζιβίρη
Βοηθός σκηνοθέτη: Βίκη Παναγιωτοπούλου
Β΄βοηθός σκηνοθέτη: Χρήστος Καρανικόλας

Παίζουν:
Νικήτας Τσακίρογλου
Χρήστος Βαλαβανίδης
Αλέξανδρος Μπουρδούμης
Άννα Ελεφάντη
Μαρούσκα Παναγιωτοπούλου
Παναγιώτης Γουρζουλίδης
Κώστας Κουτρούλης
Δημήτρης Μπούρας

«Από Μηχανής Θέατρο» (Ακαδήμου 13, Μεταξουργείο)

ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΩΣ & ΤΙΣ 31 ΜΑΪΟΥ